Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry powstało na skraju Puszczy Kampinoskiej, na terenie, na którym okupanci niemieccy dokonali na początku II wojny światowej masowych egzekucji polskich obywateli, przede wszystkim narodowości polskiej i żydowskiej. Placówka jest jedynym oddziałem Muzeum Warszawy znajdującym się poza granicami stolicy.
Muzeum powstało w 1973 r., a od 2011 funkcjonuje w nowym budynku wkomponowanym w leśne otoczenie. Prosta surowa bryła zaprojektowana przez Szczepana Wrońskiego zadziwia we wnętrzu obecnością żywych drzew upamiętniających miejsca egzekucji – brzóz umieszczonych w szklanych tubusach. Przez przeszklone ściany pawilonu wystawowego widoczny jest cmentarz w Palmirach, stanowiąc tło dla stałych wystaw.
W listopadzie 2024 r. Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry zostało uhonorowane przez Kapitułę Nagrody BohaterONy im. Powstańców Warszawskich Srebrnym BohaterONem w kategorii „instytucja” oraz Złotym BohaterONem Publiczności w tej samej kategorii.
Najbliższe wydarzenia
8 listopada 2025
Oprowadzanie po Muzeum w Palmirach, godz. 12:00–13:30
Palmirskie zaduszki – krajobraz pamięci. Spacer po Cmentarzu-Mauzoleum i pobliskich miejscach egzekucji, godz. 13:30–15:00
15 listopada 2025
Oprowadzanie po Muzeum w Palmirach, godz. 12:00–13:30
Spotkanie z Michałem Karolem Hasikiem – autorem książki o Januszu Kusocińskim, godz. 14:00–15:00
22 listopada 2025
Oprowadzanie po Muzeum w Palmirach w rocznicę pierwszej powojennej ekshumacji, godz. 12:00–13:30
29 listopada 2025
Oprowadzanie po Muzeum i cmentarzu w Palmirach, godz. 12:00–13:30
Miejsce ukrycia niemieckich zbrodni
We wrześniu 1939 r. Niemcy wkroczyli do Polski uzbrojeni nie tylko militarnie. Przywieźli także „Sonderfahndungsbuch Polen”, czyli opracowaną wcześniej „Specjalną księgę Polaków ściganych listem gończym” – listę ponad 60 tysięcy nazwisk obywateli, którzy mogli przeszkodzić Niemcom w okupowaniu Polski. Na liście znaleźli się przede wszystkim przedstawiciele inteligencji: politycy, naukowcy, nauczyciele, twórcy, księża i uczestnicy powstań narodowych. Wiele z tych osób mieszkało w Warszawie. Masowe aresztowania oznaczały uwięzienie na terenie którejś z miejskich katowni lub wywózki do obozów koncentracyjnych. Albo zbiorowe egzekucje, początkowo dokonywane na terenie miasta.
Takich zbrodni nie można było ukrywać bez końca. Dlatego Niemcy wyznaczyli w grudniu 1939 r. teren na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej, niedaleko wsi Palmiry, ok. 30 km od centrum Warszawy. Zwozili tam więźniów, mordowali i ukrywali w zbiorowych mogiłach.
Wystawy stałe Muzeum w Palmirach
„Egzekucje 1939–1943. Palmiry-Puszcza Kampinoska” oraz „Ekshumacje-cmentarz w Palmirach 1945-1948” to tytuły dwóch wystaw stałych prezentowanych w Muzeum. Opowiadają one o egzekucjach w Palmirach oraz innych miejscach na terenie Puszczy Kampinoskiej, a także innych wydarzeniach podczas II wojny światowej.
„Ważną pozycję w tej części stanowią: biogramy wybranych ofiar, fotografie, pamiątki związane z ich życiem prywatnym, społecznym i zawodowym przekazane przez najbliższych, niemieckie zaświadczenia o śmierci więźniów oraz fotokopie podziemnej prasy (Biuletyn Informacyjny 1940, 1941) z informacjami o egzekucjach. W kilkudziesięciu gablotach (każda z oddzielnym światłem co ma stanowić nawiązanie do światła znicza nagrobnego) zostały umieszczone przedmioty z ekshumacji, które pozwoliły na identyfikację ofiar, korespondencja rodzin poszukujących bliskich, pisma i protokoły PCK”.
fragment opisu ze strony Muzeum
Na terenie Muzeum znajduje się także cmentarz ofiar nazistowskich zbrodni oraz fragment lasu, w którym dokonywano masowych egzekucji. Większość spośród niemal 2 tysięcy ofiar, ekshumowanych po II wojnie światowej, pochowano na tutejszym Cmentarzu – Mauzoleum w Palmirach.
