Muzeum Więzienia Pawiak, oddział Muzeum Niepodległości, mieści się przy ulicy Dzielnej 24/26 na warszawskim Muranowie. Powstało w piwnicach po oddziałach VII i VIII – tylko tyle ocalało po II wojnie światowej z pierwszego nowoczesnego więzienia, które wybudowano w Warszawie w pierwszej dekadzie lat 30. XIX wieku według projektu Henryka Marconiego między ulicami Więzienną (dziś już nie istnieje), Dzielną i Pawią. Od tej ostatniej pochodzi nazwa Pawiak – jedno z najstraszniejszych słów czasów niemieckiej okupacji.
Wystawy stałe opowiadają historię tego obiektu. Od 1835 do 1939 roku było to więzienie dla mężczyzn z oddziałem dla kobiet obliczone na tysiąc skazańców. Od 1863 roku Rosjanie zaczęli w nim osadzać więźniów politycznych, poczynając od przywódców powstania styczniowego. W 1906 roku doszło do głośnego odbicia przez Organizację Bojową PPS 10 skazanych na karę śmierci mężczyzn. Historię tej brawurowej akcji opowiedział film fabularny z 1931 r.
O czasach niemieckiej okupacji od 1939 do 1944 roku opowiada główna część ekspozycji, bo to najczarniejszy okres działalności Pawiaka – największego i najbardziej przerażającego więzienia na terenie okupowanej Polski. Od października 1939 r. osadzano w nim osoby z „Sonderfahndungsbuch Polen”, czyli opracowanej długo przed wrześniową agresją „Specjalnej księgi Polaków ściganych listem gończym”, wytypowanych jako szkodliwi dla wprowadzania w tej części Europy „niemieckiego porządku”. W tym czasie w więzieniu przeznaczonym dla tysiąca osób przebywało nawet do trzech tysięcy ludzi. Przez pięć lat przeszło przez Pawiak około stu tysięcy osób. Większość nie przeżyła.
Od początku osadzenie na Pawiaku oznaczało najczęściej egzekucję lub – od maja 1940 r. – wysyłkę do jednego z obozów koncentracyjnych. Zbiorowe egzekucje były dokonywane m.in. w ogrodach sejmowych przy Wiejskiej, w Lasach – Kabackim, Sękocińskim i Chojnowskim, Wólce Węglowej i największym miejscu kaźni – Palmirach. Po powstaniu w getcie, które sąsiadowało z więzieniem, Niemcy zaczęli mordować więźniów w ruinach dawnej „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej”, często wręcz w kamienicach naprzeciwko więziennej bramy przy Dzielnej 25 i 27.
Od lipca 1944 r., kiedy radziecka ofensywa zbliżała się do Warszawy, Niemcy rozpoczęli pospieszną likwidację więzienia. 21 sierpnia budynki Pawiaka zostały wysadzone w powietrze.
Z całego kompleksu pozostały gruzy, fundamenty i część piwnic oraz fragment głównej bramy, który stoi do dziś. I wiąz szypułkowy stojący po wewnętrznej stronie muru. Na jego pniu warszawiacy umieszczali po wojnie tabliczki upamiętniające swoich bliskich. Gdy drzewo obumarło, zostało wycięte, a jego odlew z tabliczkami stanął w miejscu, w którym kiedyś rosło. A w miejscu dawnej katowni, staraniem byłych więźniów Pawiaka i mieszkańców Warszawy, zostało otwarte 28 listopada 1965 r. Muzeum Więzienia Pawiak. W 2025 roku placówka obchodzi swoje 60-lecie.
